G

Godina, pronë e familjes Papa, një familje mjaft e njohur tregtarësh në qytetin e Vlorës, Shqipëri, prej fillimit të shekullit XX, vlerësohet si një objekt me vlera arkitekturore të spikatura në qytet. Ajo përfaqëson një moment mjaft të rëndësishëm, jo vetëm të ndërtimit por edhe të zhvillimit të arkitekturës në këtë qytet bregdetar, në jugperëndim të vendit.

Godina u ndërtua në vitin 1925 dhe përkon me periudhën kur stili arkitekturor neoklasik modern, po zëvendësohej nga stili modern në ndërtim. Vetë fasada e këtij objekti, është një përzierje e këtyre stileve. Kohëndërtimin e banesës e dëshmon edhe viti i skalitur në fasadën kryesore të këtij objekti, që ndodhet në një nga vendet më të dukshme të Vlorës së Vjetër, në anë të rrugës “Perlat Rexhepi”. Ajo është blerë nga vëllezërit Papa, në vitin 1933, pasi kishte qenë më parë pronë e një familjeje tjetër tregtarësh gjithashtu të njohur. Hapësira përdhese e godinës ka shërbyer për mjedise shërbimi, kapeleri dhe riparim këpucësh, ndërkohë që dy katet e tjera, ishin hapësira banimi.

Kjo strukturë funksionale e objektit, është ruajtur pothuajse e pandryshuar në dekada, çka duket edhe sot në mënyrën e konceptimit të hapësirave të brendshme të saj. Godina ka dy hyrje, respektivisht në fasadën kryesore dhe atë nga ana veriore. Një portë prej druri, ndan hapësirën tregtare të katit të parë me mjedisin e brendshëm, ku, përmes shkallëve prej betoni, me parmakë metalikë dhe druri, ngjitesh në katin e dytë dhe të tretë.

Ndërkohë, një shkallë spirale në fasadën veriore të godinës, të çon në katin e dytë të saj, ku spikat një sallon i bollshëm, me planimetri të thyer, që shërben si hapësirë për të komunikuar me nëntë dhoma me përmasa të ndryshme.
Hapësira e brendshme e banimit në të dy katet është e thyer, duke mos ruajtur uniformitet në konfigurimin e ndarjes së mjediseve. Madje, në këtë këndvështrim, dy katet ndryshojnë nga njeri tjetri.

Në fasadën veriore të godinës, spikat një verandë e bollshme, e konceptuar si pjesë funksionale e saj dhe që nuk e ndeshim në objekte të tjera të zonës. Katet kanë një lartësi respektive prej 3.5 metrash, që përbën një parametër mjaft domethënës dhe që i jep frymëmarrje konstruktive hapësirës së saj të brendshme.

Dyert e dhomave të brendshme, të dekoruara me një konfiguracion të thjeshtë por tërheqës, janë punuar me material prej druri pishe. Objekti, dallohet për vlerat arkitektonike, me një fasadë të tipit barok. Kati i parë ka shërbyer për tregti, ndërsa kati i dyti për banim.

Godina ka një fasadë të pasur me elementë dekorativë. Dritaret dhe ballkonet janë të stilizuara dhe dekoruara me elementë dekorativë, që ja rrisin shumë vlerat arkitektonike këtij objekti. Është ndërtesë tre katëshe, e mbuluar me soletë. Në pjesën e përparme ka ballkone të vegjël me parapet hekuri, të stilizuara . Dritaret dhe fasadat e xhamit janë të pasura, gjithashtu, me elementë arkitektonikë. Sistemi konstruktiv, ka si bazë elementet tra-kollonë. Është shpallur Monument Kulture i Kategorisë I, me Vendim Nr.654 të datës 09.11.2006.

Po e përshkruajmë me hollësi këtë godinë-banesë, për shkak se, ajo vlerësohet si një nga objektet më përfaqësuese për vlerat e saj arkitektonike, jo vetëm në zonë, por në të gjithë qytetin e Vlorës.
Në kohën kur u ndërtua dhe shumë vite më pas, ishte një prej dy godinave me lartësi trekatëshe në të gjithë zonën, krahas asaj të tregtarëve të njohur hebrej Pepe Levi dhe Rafael Jakoel, që ndodhej vetëm 40-50 metra më në perëndim. Madje, këto dy objekte të ngjashme, ndër më të mirat dhe të ndërtuara pothuajse në të njëjtën kohë, dukej sikur përfaqësonin simbolikisht dimensionin e përafërt ekonomik të pronarëve të tyre, që klasifikoheshin mes njerëzve më të pasur në Vlorë.
Godina, ka një planimetri në formën e një trapezi të çrregullt, me një lartësi prej 10.5-11 metra. Kjo dukuri është e pranishme dhe karakteristike në mjaft ndërtime të realizuara pas viteve 1920-të në qytetin e Vlorës, ku, në pikëpamje arkitekturore, mjaft ndërtesa shfaqen si volume me planimetri me forma të çrregullta gjeometrike, rrjedhojë e përshtatjes me dimensionet dhe formën e pronës(truallit).

Në gjendjen fillestare të saj, godina ishte me çati me elementë druri, të mbuluar me tjegulla “Marsejeze” dhe të alternuar me një hapësirë të kufizuar tarrace, e qarkuar përgjatë gjithë perimetrit me një bordurë betoni të dekoruar dhe me katër vazo gjithashtu dekorative. Por, në vitet 2000, çatia u zëvendësua plotësisht me tarracë me trarë betoni.
Në këndvështrimin arkitekturor, godina është e stilit neoklasik modern, me tendencë drejt atij modern. Kjo përkon edhe me periudhën kur u ndërtua dhe kur arkitektura në Shqipëri po pësonte transformime, duke u bërë më e thjeshtë dhe më funksionale.
Edhe kjo godinë e projektuar, është një përzierje e ndikimit të arkitekturës italiane në Vlorë, por edhe e traditës lokale në ndërtim. Është periudha kur, banesa qytetare e tipit të ri, dominon tërësisht karakterin e ndërtimeve në Vlorë dhe në qytete të tjera të vendit. Arkitektura, apo arkitektët italianë, që punuan në Shqipëri dhe në Vlorë, si Gherardio Bosio, Morpurgo etj, respektuan këto vlera të krijuara, në kuadrin e traditës së trashëguar.
Karakteristika kryesore në këtë banesë, janë dy ballkonet në fasadën kryesore të realizuara respektivisht me kangjella metalike, të punuara me ornamente të ndryshme, apo prej guri e betoni, të zbukuruara me kolonada. Gjithashtu spikasin grilat, dekoracionet e thjeshta të realizuara në formën e figurave gjeometrike, etj.

Motivi që hasim më dendur në këtë aspekt, është ai i krijimit të një kornize të dalë në formën e një vetulloreje në pjesën e sipërme të hapësirës së dritareve, apo në ndarjen mes kateve, si edhe në tarracë.
Suvatimi dekorativ, i favorizuar edhe nga përdorimi i tullës si material ndërtimi, ka favorizuar realizimin e një dekoracioni tërheqës, duke i dhënë banesës karakter monumental. Kjo, sepse, suvatimi, si një teknikë me një kosto më të ulët, mundëson realizimin e formave dhe motiveve dekorative të shumëllojshme.

Elementët dekorativë janë realizuar me kanelura, kornizime të dyfishta, me profile të lakuara, ndërsa në zbukurimin e dritareve dhe dyerve të ballkoneve, janë përdorur edhe frontonet trekëndëshe ose në formë harku, kornizimet e thjeshta të gjithë perimetrit etj.
Në trajtimin dekorativ në fasadë mbizotërojnë linjat e drejta, por nuk mungojnë edhe motive më të ndërlikuara, si imitime të antikitetit në vazot dekorative në tarracë.

Nga pikëpamja e konstruktit, dallojmë përdorimin e kolonave dhe trarëve prej betoni, apo prej çeliku, të soletave prej betoni në ndarjen mes kateve, si edhe përdorimin e tullave në ndërtim, apo vendosjen e tyre në formën e gjysmëharkut në shina çeliku. Krahas këtyre, në mjediset e brendshme kemi përdorimin e alternuar të mermerit dhe të granilit në shkallë, si edhe të pllakave dekorative.

Kjo godinë, përbën një nga shembujt e shumtë, që evokojnë një të vërtetë historike: ndikimin e arkitekturës italiane në hapësirën urbane të Vlorës, veçanërisht në gjysmën e parë të shekullit XX. Por, ajo, nga ana tjetër, përbën edhe një shtysë, për të gërmuar në të vërteta të tjera historike, që lidhen me këtë ndikim. Për këtë, eksploruam në tërësinë e të dhënave që na krijojnë tablon e planeve urbane të Vlorës, në fundin e shekullit XIX dhe gjysmën e parë të shekullit XX.